Gedurende de laatste tientallen jaren heeft de aquariumliefhebberij een enorme vlucht genomen, goeddeels te danken aan verbeterde inzichten en technieken en niet in de laatste plaats door de verbetering van de transportmethoden, waardoor het mogelijk werd dat de aquariaan de meest exotische soorten binnen zijn bereik kreeg.
Het gehele assortiment aquariumvissen kan onderverdeeld worden in een groot aantal groepen, die alle hun eigen bewonderaars kennen.
Een van de speciale terreinen van de aquariumliefhebberij is het houden van Killi's, een tak van de liefhebberij, die tegenwoordig steeds meer in de belangstelling komt te staan, niet in de laatste plaats om de grote hoeveelheden kleur die deze soorten tooien.
Daarnaast bezitten deze soorten ook een onwaarschijnlijk aanpassingsvermogen aan de extreme omstandigheden in hun vindgebied.
Killi's is de populaire benaming voor eileggende tandkarpers, welke vooral onder de liefhebbers van deze soorten wordt gebezigd.
De naam Killi is afgeleid van het Engels, of liever gezegd uit het Amerikaans en is uiteindelijk als een overblijfsel van het oud Nederlands te zien.
In de 16e en 17e eeuw vestigden vele Nederlandse kolonisten zich in het gebied dat nu tot de oostkust van de Verenigde Staten behoort.
Deze pioniers brachten in dit nieuwe vaderland natuurlijk hun eigen taal mee, in dit geval dus het Oudnederlands.
Een oude Nederlandse benaming voor een rivier of watertje is kil, nu bijvoorbeeld nog terug te vinden in onze Dordtse kil.
De ongetwijfeld voor een groot deel, voor hen nieuwe vissen, die deze Kil's bevolkten werden gemakshalve maar aangeduid als kilvissen.
Deze naam kilvissen bleef bestaan, ook nadat de Engelsen dit gebied onder hun heerschappij namen en werd verengelst tot de naam welke tegenwoordig meer gebruikt wordt, Killifishes, of binnen het Nederlandse taalgebied Killivissen.
In de Verenigde Staten komen we deze naam tegenwoordig nog steeds tegen bij een aantal tandkarpertjes van de oostkust, zoals de Marsh Killifish (Fundulus confluentus), de Banded Killifish (Fundulus diaphanus) en de Common Killifish (Fundulus heteroclitus), om er enkele te noemen.
Ook is deze naam terug te vinden in de namen van de verschillende organisaties over de hele wereld, waarvan de leden zich bezig houden met de verzorging, kweek en studie van de eileggende tandkarpers.
De oudste van deze organisaties is ongetwijfeld de American Killifish Association (A.K.A.), opgericht in de begin zestiger jaren, gevolgd door de British Killifish Association (B.K.A.) en de Deutsche Killifisch Gemeinschaft (D.K.G.).
Ook Nederland en België kennen hun Killiverenigingen zoals Killi Fish Nederland (de K.F.N.), de Belgische Killifish Vereniging (B.K.V.) voor de Nederlandstaligen en de Association des Killiphiles Francophones de Belgique voor de Franstaligen.
Ondanks hun vele positieve kanten hebben Killi's bij vele aquarianen echter nog steeds een slechte naam, waarvan de korte levensduur wel de meest gehoorde is.
Het is kennelijk een onuitroeibaar begrip, als zouden Killi's en seizoenvissen synoniemen zijn.
Inderdaad bevat de grote groep eileggende tandkarpers een aantal, zogenaamde seizoenvissen of jaarvissen. Deze soorten bezitten een geheel eigen aanpassing aan klimatologische omstandigheden in bepaalde streken, waarvan een kort leven het gevolg is. Maar deze groep is beslist niet groter dan zo'n 10% van het gehele Killibestand.
Maar ook seizoenvissen hebben door hun zeer bijzondere manier van voortplanten hun eigen charme en de korte levensduur hoeft beslist geen beletsel te zijn, ook deze soorten eens te houden.
Het is de opzet van deze inleiding de beginnende Killi liefhebber in de juiste richting te leiden, en gaat uit van het allereerste beginpunt. De gegeven informatie is beslist niet alleen zaligmakend te noemen en de meer gevorderde liefhebber zal er ongetwijfeld zijn eigen ervaringen aan toe kunnen voegen, maar het geheel moet meer als een handleiding gezien worden om zonder al te grote moeilijkheden door de ongetwijfeld komende tegenslagen te rollen.
Verspreiding
In de inleiding zagen we reeds wat Killivissen zijn en waaraan ze hun bijzondere naam te danken hebben. We zagen ook dat ze voorkomen in het oosten van de Verenigde Staten. Maar er zijn meer gebieden op deze aarde waar Killivissen voorkomen. Eigenlijk kunnen we deze soorten in alle werelddelen, met uitzondering van Australië, tegenkomen. De meeste en met name de meest kleurrijke vormen komen voor in de tropen en in de subtropen. Maar ook in meer gematigde gebieden worden nog Killi's aangetroffen. Het oosten van de Verenigde Staten zijn zeker geen subtropen meer te noemen, maar ook koudere delen van Zuid Amerika, als de Argentijnse Pampa's kennen hun Killi's. Vele soorten leven op slechts geringe hoogte. Kustlaagvlakten zijn met name gebieden waar vele Killi's gevonden worden. Maar dat houdt zeker niet in dat ze niet op grotere hoogte voorkomen. De meeste van de hogere plateaus in Afrika en Zuid Amerika kennen hun eigen Tandkarperfauna, die in bijna alle gevallen, qua soorten en soortenrijkdom, sterk afwijken van die van de kustvlakte. Zelfs het hooggebergte ken zijn Killi's. Men zou ze er niet verwachten, maar in grote delen van de Alti Plano in het Andesgebergte (de hoogvlakten boven de 3000 m) leven ook Killi's. Zelfs de visfauna van een van de hoogste meren ter wereld, het Titicacameer, bestaat praktisch alleen maar uit Tandkarpers. Daarmee is maar aangetoond dat we Killi's kunnen tegenkomen op de meest onverwachte plaatsen op deze aarde. En wie verwacht er nu vissen midden in de woestijn te vinden. Mogelijk is dit in het westen van de Verenigde Staten en noord Mexico. De zeer spaarzaam aanwezige bronnen worden bewoond, u raadt het al, door Killi's. Maar ook enkele Sahara-oasen worden bewoond door Killi's.
Killi biotopen
Door het bovenstaande zal duidelijk geworden zijn dat er geen algemeen Killi biotoop aan te duiden is. De enige stelregel die gegeven zou kunnen worden, daar waar men geen vissen zou verwachten, zitten Killi's.
In het verleden is er eens een verdeling gemaakt van de zoetwatervissen in primaire, en secundaire zoetwatervissen. De eerste categorie omvat alle "echte" zoetwatervissen en ook van oorsprong zich ontwikkelden in zoet water. De secundaire zoetwatervissen ontwikkelden zich uit zoutwatervissen, trokken de zoete wateren binnen en ontwikkelden zich daar verder. Onze Killi's worden tot deze laatste categorie gerekend. Dat is dan ook een van de reden dat we ze in zo'n enorme verscheidenheid aan biotopen kunnen tegenkomen en dat ze zeker niet aan zuiver zoet water gebonden zijn. Er is wel eens gesteld dat Killi's een enorm aanpassingsvermogen bezitten om te kunnen overleven in zulke uiteenlopende biotopen. De waarheid is echter anders, het is niet het aanpassingsvermogen dat hen deed overleven op plaatsen waar geen andere vissoorten meer te vinden zijn, maar hun grote tolerantie. Deze tolerantie heeft hen in staat gesteld te overleven daar waar andere vissen en zeker de primaire zoetwatervissen, het af lieten weten.
Zo kunnen we Killi's tegenkomen in kustmoerassen met een getijdeninvloed.
Daardoor kan dagelijks de saliniteit van het water wisselen. Soms ook raakten ze geïsoleerd in afgesloten delen waar de zoutconcentratie, door verdamping, enorm kon oplopen.
Alleen de Killi's waren in staat in dergelijke extreme omstandigheden te overleven. Vergelijkbare omstandigheden kunnen we aantreffen in droge savanne gebieden en half woestijnen. Door verdamping zijn zoutvlakten ontstaan en daar waar nog water resteert en vissen overleven zijn het doorgaans de Killi's die de bevolking uitmaken. Een van de meest extreme visbiotopen op deze aarde wordt aangetroffen in het diepste deel van "Death Valley". 's Winters extreem koud en 's zomers temperaturen tot ver over de 40 graden Celsius. Daar, in de waterrestanten van "Cotton ball Marsh", leeft Cyprinodon salinus milleri als enige vissoort. Extreem zijn natuurlijk ook de periodiek uitdrogende wateren te noemen die we kunnen aantreffen op vele plaatsen in de savannegebieden van de wereld. Deze biotopen die alleen gedurende de regentijd en een korte tijd daarna water bevatten kunnen we tegenkomen in Zuid Amerika en Afrika. Ze worden bevolkt door de zgn. jaarvissen of seizoenvissen. Ook dit zijn weer Killi's. Maar ook kunnen we Killi's vinden in de tropische regenwouden. Ook daar bevolken ze delen van biotopen die ontoegankelijk zijn voor andere vissoorten. Niet zelden werden tandkarpertjes gevonden in voetafdrukken van grote zoogdieren als olifanten e.d.
Een ding hebben alle Killi's echter gemeen, het zijn slechte zwemmers. Om zich te beschermen tegen o.a. roofvissen en zich toch van een voedselbron te verzekeren ten opzichte van andere, beter zwemmende vissoorten, hebben ze de minder toegankelijke biotoop delen betrokken. Algemeen kan gesteld worden dat we Killi's aantreffen in langzaam stromende of stilstaande watertjes. Deze zijn steeds in de vlakkere terreindelen aan te treffen. In snelstromende bergbeken hoeven we eigenlijk niet naar deze vissen te zoeken. Maar het zijn natuurlijk weer de uitzonderingen die de regel bevestigen.
Waar vinden we Killi's?
We lazen reeds: in alle werelddelen, met uitzondering van Australië. Dat ze in dat werelddeel niet voorkomen heeft te maken met de aardgeschiedenis en de theorie van de continentendrift. Het voert hier te ver om daar dieper op in te gaan.
In Europa zijn het de gebieden aan de Middellandse zee. Het betreft hier de geslachten Valencia en Aphanius. Dit laatste geslacht leeft ook in de aansluitende delen van noord Afrika en het Midden Oosten. Doorgaans zijn het zoete tot brakke kustwateren die door deze soorten bewoond worden.
Afrika zelf is het continent dat de grootste variëteit aan Killi's kent. Alle gebieden bezuiden de Sahara worden in feite door hen ingenomen. In de regenwouden van westelijk en centraal Afrika zijn dat de populaire geslachten Aphyosemion, Fundulopanchax, Epiplatys en Aplocheilichthys. De aansluitende savanne gebieden, met hun meer extremere natte en droge seizoenen zijn het domein van de seizoensvissen van de geslachten Nothobranchius en Fundulosoma. In de meer permanente wateren van deze gebieden zijn het ook weer de Lichtoogjes van het geslacht Aplocheilichthys, die tegengekomen kunnen worden.
Azië kent, na de systematische indeling van Rosen in 1964, nog maar een Killigeslacht: Aplocheilus.
De vertegenwoordigers van dit geslacht vinden we overwegend in het kustlaagland. In vele gevallen hebben ze zich uitstekend aangepast aan de menselijke bewoning van deze gebieden en kunnen we ze vooral in landbouwgebieden tegenkomen. In menig rijstveld is een Aplocheilus de enig aanwezige soort.
In Noord Amerika zijn met name de wateren ten westen van de Rocky Mountains waar Fundulus en Cyprinodon soorten leven. Toch hebben enkele soorten kans gezien zich ook ten westen van deze bergen te vestigen. Het zijn met name de Cyprinodon soorten die in stand hebben kunnen houden in de restwatertjes van de vroegere meersysteem, die nu de Amerikaanse woestijnen vormen.
Zuid Amerika kent ook zijn eigen Killi's. Net als in Afrika mag ook hier een verdeling gemaakt worden tussen de regenwouden en de savannes. In de regenwouden zijn het met name de soorten van het geslacht Rivulus, die we op de meest onwaarschijnlijke plaatsen kunnen vinden.
Op vochtige plaatsen, verscholen tussen blad, soms ver van een beek of riviertje, zijn het de vertegenwoordigers van dit geslacht die zich springend van het ene naar het andere biotoop begeven. In de savanne gebieden zijn het natuurlijk weer de seizoenvissen die weer de dienst uit maken.
Het geslacht Cynolebias is natuurlijk een van de meer bekendere, maar ook soorten van andere geslachten als Pterolebias, Rachovia en Trigonectes zijn echte seizoensvissen.
Dit bijzondere gedrag, aanpassing en natuurlijk kleurrijkdom, maken de Killi's tot de meer interessante soorten.
We zien dan ook dat zich meerdere wetenschappers, maar ook sterk geïnteresseerde amateurs zich bezig zijn gaan houden met de systematiek van de Killi's. Kortom Killi's bieden een ieder, op welke manier dan ook, veel plezier.
Tekst: Ruud Wildekamp.